Bir kadehin havaya kaldırılması, bugün sofraların en tanıdık ritüellerinden biri. Oysa bu basit hareket; iyi dilekleri, dostluğu, anlaşmayı ve birlikte olma hâlini yüzyıllardır taşıyor. Peki kadeh neden kaldırılır ve neden içmeden önce mutlaka bir şey söylenir?

Sözcükler değişse de ritüelin özü büyük ölçüde aynı kalır: Birlikte içmeden önce, birlikte bir dilekte bulunmak.

Bir içkiden fazlası

Kadeh kaldırmak, içkinin kendisinden çok paylaşılan anı öne çıkaran bir ritüel. Bir kutlamanın başlangıcını işaret edebilir, yeni bir anlaşmayı mühürleyebilir, bir buluşmayı özel hâle getirebilir ya da yalnızca masadaki insanlara “buradayız ve bu anı birlikte yaşıyoruz” demenin zarif bir yolu olabilir.

Bu yüzden şerefe kelimesi yalnızca bir içki daveti değildir. Türkçedeki kullanımında onur ve itibar çağrışımı taşıyan “şeref”, kadeh kaldırma anına sembolik bir anlam da yükler. Benzer biçimde dünyanın farklı dillerindeki karşılıkların önemli bir bölümü sağlık, mutluluk, uzun ömür veya iyi dilekler etrafında şekillenir.

Peki bu gelenek nereden geliyor?

Kadeh kaldırmanın tek ve kesin bir başlangıç noktası olduğunu söylemek zor. Ritüelin izleri, antik dönemlerdeki içki ve şölen kültürlerine kadar uzanıyor; ancak bugün bildiğimiz anlamıyla “toast” geleneğinin nasıl ortaya çıktığı konusunda farklı tarihsel anlatılar bulunuyor.

Özellikle Avrupa’da zaman içinde yemek masalarının ve içki sofralarının ayrılmaz bir parçasına dönüşen bu gelenek, yalnızca içmeyi değil, bir dileği topluca paylaşmayı ifade etmeye başladı.

Burada sık anlatılan hikâyelerden biri de kadehleri tokuşturmanın, içkinin zehirli olup olmadığını kontrol etmek için ortaya çıktığı iddiası. Ancak bu, popüler kültürde sık tekrarlansa da tarihçiler tarafından kesin biçimde kanıtlanmış bir köken olarak kabul edilmiyor. Kadeh tokuşturmanın daha olası açıklamaları; kutlama, neşe, birliktelik ve ritüelin kendisine eşlik eden görsel ve işitsel bir jest olması.

Yani kadehlerin birbirine değmesi, muhtemelen bir güvenlik testinden çok, ortak bir anı daha görünür kılan bir davranış.

“Toast” nereden geliyor?

İngilizcedeki toast kelimesinin hikâyesi ise gastronomiyle doğrudan bağlantılı.

17. ve 18. yüzyıl İngiltere’sinde içeceğe aroması için kızarmış ekmek (toast) eklenmesiyle ilişkilendirilen bir kullanım zamanla, bir kişinin veya dileğin onuruna içmek anlamına doğru evrildi.

Bugün İngilizcede “to make a toast” dediğimizde, bir kişinin, olayın veya dileğin onuruna kısa bir konuşma yapıp içki kaldırmayı kastediyoruz.

Dolayısıyla modern “toast”, aslında sofranın iki eski alışkanlığını bir araya getiriyor: konuşmak ve birlikte içmek.

Her kültürün “şerefe”si farklı

Ritüelin kendisi evrenselleşmiş olsa da kelimeler kültürden kültüre değişiyor.

İtalya’da “Salute!”, Fransa’da “Santé!”, İspanya’da “¡Salud!”, İngiltere ve Amerika’da “Cheers!” denirken Almancada “Prost!” sözü duyuluyor.

İlginç olan, bu ifadelerin önemli bir kısmının doğrudan sağlık anlamına gelmesi. Çünkü tarih boyunca iyi bir hayatın en temel dileklerinden biri değişmedi: sağlıklı ve uzun yaşamak.

Belki de bu yüzden kadeh kaldırmak, içkinin kendisinden bağımsız olarak hâlâ anlamını koruyor.

Çünkü bazen asıl mesele içmek değil

Bugün kadeh kaldırmak için büyük bir davete ya da özel bir törene ihtiyacımız yok. İki arkadaşın yıllar sonra buluşması, uzun bir günün ardından yapılan bir akşam yemeği, bir başarının kutlanması…

Kadeh havaya kalktığında aslında küçük bir sosyal sözleşme kuruluyor:

Bu anı birlikte paylaşıyoruz.

Belki de ritüelin yüzyıllardır değişmeden kalmasının nedeni tam olarak bu.

Çünkü yemek ve içki kültüründe bazı hareketlerin değeri, ne kadar eski olduklarından değil, insanları hâlâ aynı masanın etrafında buluşturabilmelerinden geliyor.

Ve bir sonraki kadehinizi kaldırmadan önce, birkaç saniyeliğine durup düşünün:

Belki “şerefe” dediğimiz şey, içkiden çok birlikte geçirilen zamana söylenen bir teşekkürdür.

Editör/ Ceren Kelleci